Ruộng sắn mới lên được hơn tháng, bà con thấy lá có những mảng vàng nhạt xen mảng xanh loang lổ như vải hoa, lá nhăn, méo, nhỏ lại. Rất có thể đó là bệnh khảm lá sắn (cassava mosaic disease), một bệnh do virus, không có thuốc nào chữa khỏi cây đã nhiễm. Hiểu đúng bệnh lây đường nào chính là cách giữ ruộng tốt nhất.
Bệnh do đâu mà ra?
Tác nhân là nhóm virus begomovirus (họ Geminiviridae). Theo bài tổng quan của Viện Nghiên cứu Cây có củ Trung ương Ấn Độ (ICAR-CTCRI) đăng trên tạp chí Frontiers in Sustainable Food Systems (2023), châu Á có hai loài: virus khảm sắn Ấn Độ (ICMV) và virus khảm sắn Sri Lanka (SLCMV). Hiện SLCMV chiếm ưu thế ở hầu hết ruộng sắn Nam Á và Đông Nam Á.
SLCMV được phát hiện ở tỉnh Ratanakiri (Campuchia) năm 2015; vài năm sau đã có báo cáo ở Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan và Lào.
Thiệt hại ra sao?
Cũng theo bài tổng quan trên, trồng bằng hom nhiễm SLCMV làm giảm 16–33% năng suất củ.
Ở châu Phi, số liệu được nhóm nghiên cứu của CIAT dẫn lại (PLoS ONE, 2019) cho thấy mất 55–77% khi trồng từ hom bệnh, 35–60% khi cây bị bọ phấn truyền bệnh muộn hơn.
Tài liệu của Đại học Queensland (Úc) lưu ý: triệu chứng càng nặng, củ càng giảm; bệnh xuất hiện trong 3 tháng đầu thì thiệt hại lớn hơn.
Nhận biết triệu chứng
Lá khảm: phiến lá có mảng vàng nhạt xen mảng xanh, ranh giới không đều.
Lá biến dạng: thùy lá nhăn, xoăn, vặn vẹo, nhỏ hơn bình thường; bệnh nặng thì đọt chùn lại, cây còi. Mức nặng nhẹ khác nhau tùy giống.
Nhìn vị trí lá bệnh để đoán đường lây
Khảo sát của CIAT ở Campuchia và Việt Nam (PLoS ONE, 2019) cho một mẹo dễ nhớ:
Khảm có ngay từ các lá già phía dưới: cây nhiễm từ hom giống, virus đã nằm sẵn trong thân.
Khảm chỉ có ở lá non phía trên, lá dưới bình thường: cây bị bọ phấn truyền bệnh sau khi trồng.
Cũng nghiên cứu này thấy khoảng 14–16% cây nhiễm virus không có triệu chứng điển hình. Nghĩa là nhìn bằng mắt không bắt được hết cây bệnh; muốn chắc phải xét nghiệm trong phòng thí nghiệm (PCR, LAMP).
Bệnh lây bằng cách nào?
1. Qua hom giống – đường lây chính
Sắn trồng bằng hom thân, nên cây mẹ nhiễm virus thì hom cắt ra phần lớn cũng mang virus. Nhóm tác giả ICAR-CTCRI nhận định hom nhiễm là đường đưa bệnh đi xa chủ yếu, còn bọ phấn là đường thứ cấp. Mua bán, cho nhau hom giống giữa các vùng mà không kiểm soát chính là cách bệnh “đi nhờ xe” sang tỉnh khác.
2. Qua bọ phấn trắng
Bọ phấn trắng Bemisia tabaci chích hút cây bệnh rồi mang virus sang cây khỏe; virus tồn tại lâu trong cơ thể bọ phấn.
Nghiên cứu của Đại học Kasetsart, Thái Lan (Plant Pathology Journal, 2025) cho biết trong các dòng bọ phấn, dòng Asia II-1 truyền SLCMV hiệu quả nhất. Ngoài đồng, triệu chứng thường lộ ra khoảng một tháng sau khi bọ phấn tấn công.
Quản lý bệnh khảm lá sắn
1. Dùng hom sạch bệnh
Lấy hom từ ruộng đã theo dõi suốt vụ trước, chỉ chọn cây không có triệu chứng. Tốt nhất là lấy giống từ nguồn có kiểm định hoặc chương trình giống của nhà nước.
Không mang hom từ vùng đang có bệnh sang vùng chưa có bệnh.
Mô hình của CIAT (tạp chí Agricultural Systems, 2025) cho thấy đưa hom sạch tới đúng vùng ưu tiên, chia ra nhiều huyện thay vì dồn một chỗ, giúp kìm dịch tốt hơn.
2. Thăm ruộng, nhổ bỏ cây bệnh
Thăm ruộng đều đặn trong 3 tháng đầu sau trồng; thấy cây khảm là nhổ ngay, mang ra khỏi ruộng tiêu hủy.
Tuyệt đối không giữ cây bệnh lại để cắt hom cho vụ sau.
3. Chọn chỗ trồng
Theo khuyến cáo của Đại học Queensland, không trồng sát ruộng sắn đang bệnh, gần cây thầu dầu (ký chủ phụ của virus) hay ruộng khoai lang (nơi bọ phấn sinh sôi).
4. Giống kháng, chống chịu
Các nhà khoa học đã tìm ra nguồn gen kháng như CMD1, CMD2, CMD3; Ấn Độ đã phát hành 5 giống sắn kháng khảm. Ở Đông Nam Á, việc lai tạo giống mang gen CMD2 vẫn đang tiếp tục.
Bà con hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương về giống chống chịu được khuyến cáo cho vùng mình.
5. Quản lý bọ phấn
Tránh thuốc trừ sâu phổ rộng, vì thuốc diệt luôn thiên địch của bọ phấn như bọ rùa, chuồn chuồn cỏ (cánh lưới), ruồi ăn rệp.
Khi cần, ưu tiên dầu khoáng, xà phòng trừ sâu hoặc chế phẩm neem, pha theo hướng dẫn trên bao bì.
Diệt bọ phấn chỉ giúp hạn chế lây sang cây mới, không chữa được cây đã nhiễm.
Lưu ý
Không có thuốc hay phân bón nào chữa được virus khảm. Bón phân cân đối giúp cây khỏe, nhưng không thay được hom sạch và việc nhổ bỏ cây bệnh.
Thấy khảm lá lan nhanh, hoặc xuất hiện ở vùng trước nay chưa có, bà con báo cán bộ bảo vệ thực vật địa phương để được lấy mẫu xét nghiệm.
Tóm lại
Bệnh khảm lá sắn do virus, lây chủ yếu qua hom giống nhiễm và thêm qua bọ phấn trắng. Không thuốc nào chữa được, nên bà con giữ ruộng bằng hom sạch, nhổ bỏ cây bệnh sớm, giống chống chịu và quản lý bọ phấn mà không diệt thiên địch.
Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc cây sắn, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: ICAR-CTCRI – Cassava mosaic disease in South and Southeast Asia, Frontiers in Sustainable Food Systems (2023); CIAT – Surveillance for Sri Lankan cassava mosaic virus in Cambodia and Vietnam, PLoS ONE (2019); Đại học Queensland và ACIAR – Pacific Pests, Pathogens, Weeds & Pesticides, Cassava mosaic diseases (Fact Sheet 520); Đại học Kasetsart – Plant Pathology Journal 41(6) (2025); Alliance Bioversity–CIAT – Clean seed systems for cassava mosaic disease in Southeast Asia, Agricultural Systems (2025).
Ảnh minh họa: Ton Rulkens, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).