Vườn đu đủ đang tốt, tự nhiên đọt non xoăn lại, lá loang lổ vàng xanh, trái nổi những vòng tròn sẫm. Bón thêm, phun thêm mà cây không khá lên thì rất có thể vườn đã nhiễm bệnh đốm vòng do virus PRSV (Papaya ringspot virus) – bệnh mà Đại học Florida (UF/IFAS) xếp quan trọng nhất trên đu đủ ở bang này.
Nói trước để bà con khỏi tốn tiền: cây đã nhiễm virus thì không có thuốc chữa, chỉ có thể phát hiện sớm, loại nguồn bệnh và làm chậm đường lây.
Nhận biết bệnh đốm vòng trên đu đủ
Theo Hội Bệnh cây Hoa Kỳ (APS) và UF/IFAS, triệu chứng thường gặp:
Dấu hiệu sớm ở lá non: gân lá trong ra, lốm đốm như có chấm sáng, kèm vệt như thấm dầu.
Lá khảm, méo: phiến lá loang vàng – xanh, có chỗ xanh đậm nổi gồ; lá nhỏ lại, thùy lá biến dạng. Bệnh nặng thì lá non teo còn những dải hẹp như sợi dây, dễ nhầm với nhện hại.
Cuống lá và thân: có vệt sọc xanh đậm hoặc vệt úng như thấm dầu, nhất là phần thân phía trên.
Trái: vỏ hiện vòng tròn hoặc hình chữ C màu sẫm – nguồn gốc tên "đốm vòng". Trái có thể sần sùi (giống trái thiếu bo), kém ngọt.
Cả cây: nhiễm lúc nhỏ thì còi cọc, gần như không cho thu hoạch; nhiễm muộn vẫn ra trái nhưng ít và xấu. Cây ít khi chết nên thành nguồn lây lâu dài.
Thấy cùng lúc lá khảm, lá teo và vết vòng trên trái thì nghĩ ngay đến virus; phân bón giúp cây khỏe chứ không diệt được virus.
Virus lây bằng cách nào
PRSV có hai dòng: dòng P hại đu đủ lẫn bầu bí dưa, dòng W chỉ hại bầu bí dưa. Theo APS, dòng P hoàn tất vòng đời chủ yếu trên chính cây đu đủ, nên nguồn bệnh nguy hiểm nhất là đu đủ bệnh trong và quanh vườn.
Rệp truyền kiểu "không bền": nhiều loài rệp muội, trong đó có rệp bông (Aphis gossypii), chỉ cần chích cây bệnh khoảng 15 giây đến một phút là mang virus ở vòi, sang cây lành chích là truyền ngay.
Rệp "chích dạo": rệp không sống trên đu đủ, chỉ đáp xuống chích thử rồi bay sang cây khác – chính vì vậy bệnh lan rất nhanh. Theo Pacific Pests & Pathogens, bệnh đã vào vườn thì toàn bộ cây có thể nhiễm trong 3–7 tháng.
Lây qua nhựa cây: dao kéo, tay dính nhựa cây bệnh cũng truyền được virus.
Cây con: cây giống nhiễm bệnh mang virus đi xa. Chưa có báo cáo xác nhận virus truyền qua hạt.
Vì virus truyền quá nhanh nên phun thuốc trừ rệp không ngăn được bệnh – thuốc không diệt kịp rệp trước khi chúng truyền virus.
Quản lý tổng hợp: kết hợp nhiều việc
1. Cây giống sạch
Tự gieo hạt, ươm cây ở nơi xa vườn đu đủ bệnh; hạt không mang virus nên cây con khởi đầu sạch.
Vườn ươm nên che lưới để chắn rệp.
Không mua cây con trôi nổi, không đưa cây con từ vùng có bệnh sang vùng chưa có bệnh.
2. Phát hiện sớm, nhổ bỏ sớm
Thăm vườn đều, nhất là xem lá non. Thấy cây có triệu chứng thì nhổ ngay, đừng tiếc vì cây còn trái.
Dọn luôn đu đủ mọc hoang quanh vườn. Ở Hawaii, nhổ bỏ cây bệnh liên tục cộng với cấm đưa cây con vào vùng sạch đã giữ vùng trồng chính sạch bệnh nhiều năm.
3. Cây rào chắn và giãn cách vườn
Một thí nghiệm ở Mexico (Rivas-Valencia và cộng sự, 2008) gieo bụp giấm (atiso đỏ) làm hàng rào 20 ngày trước khi trồng đu đủ. Rào cây cộng nhổ bỏ cây bệnh làm dịch bùng phát chậm hơn khoảng 19 ngày; gói quản lý đầy đủ cho năng suất cao hơn các nghiệm thức khác 14,2%. Cây rào như "bồn hút virus" (Manandhar và Hooks, 2011, thử trên bí ngồi): rệp chích thử cây rào trước nên tới cây chính thì mang ít virus hơn.
Tuy vậy, nhóm tác giả kết luận rào cây một mình chưa đủ, phải đi cùng biện pháp khác.
Về giãn cách: vườn mới nên đặt xa vườn cũ đã nhiễm bệnh, không trồng gối cây mới sát cây già bệnh. UF/IFAS khuyên vườn nhà thay cây đu đủ mới sau mỗi 18–24 tháng vì virus này. Chuyển vùng trồng chỉ làm chậm một thời gian; Hawaii từng dời vùng trồng và virus rồi cũng theo tới.
4. Giống chống chịu
Theo APS, trong loài đu đủ trồng chưa tìm thấy gen kháng tự nhiên. Một số dòng chống chịu đã có ở Philippines, Đài Loan, Florida, Thái Lan: cây vẫn nhiễm nhưng triệu chứng nhẹ, vẫn cho thu hoạch, song chất lượng trái thường kém hơn.
Hawaii dùng giống biến đổi gen kháng PRSV từ năm 1998; loại giống này chịu quản lý riêng, đừng tìm mua nguồn trôi nổi.
Cách "chủng ngừa" bằng dòng virus nhẹ từng làm ở Đài Loan và Hawaii, nhưng phức tạp, bảo vệ không đều nên đã bị bỏ.
Lưu ý
Không có thuốc chữa khỏi cây đã nhiễm virus; cẩn thận với quảng cáo "đặc trị virus".
Rửa tay, rửa dao kéo sau khi đụng cây bệnh, trước khi qua cây lành.
Bầu bí dưa có thể nhiễm PRSV, nhưng theo các tài liệu trên ít khi là nguồn lây chính sang đu đủ; quan trọng nhất vẫn là dọn đu đủ bệnh.
Tóm lại
Bệnh đốm vòng do virus PRSV lây rất nhanh nhờ rệp chích dạo và không chữa được bằng thuốc. Giữ vườn bằng cách kết hợp: cây giống sạch, nhổ sớm cây bệnh, trồng hàng rào cây, đặt vườn mới xa vườn bệnh, thay cây theo chu kỳ và dùng giống chống chịu khi có nguồn tin cậy.
Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc vườn đu đủ, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Hội Bệnh cây Hoa Kỳ (APS) – "Papaya ringspot virus" (Gonsalves và cộng sự, 2010); UF/IFAS Extension (Đại học Florida) – "Papaya Growing in the Florida Home Landscape" (HS11); Pacific Pests, Pathogens & Weeds (Đại học Queensland, ACIAR) – "Papaya ringspot (virus-P)"; Rivas-Valencia và cộng sự – Summa Phytopathologica 34(4), 2008; Manandhar, Hooks – Environmental Entomology 40(2), 2011.