Bệnh chổi rồng trên cây nhãn: nhận biết và cách quản lý
Xem tất cả các bài viết về cây nhãn →
Đọt nhãn chụm thành bụi, chùm hoa ngắn rụng trơ cuống? Cùng tìm hiểu bệnh chổi rồng, đường lây và cách quản lý tổng hợp theo tài liệu khoa học.
Nhiều nhà vườn trồng nhãn từng gặp cảnh: đọt non mọc túm lại thành bụi, lá nhỏ xoăn, tới mùa ra hoa thì chùm hoa ngắn cũn, hoa rụng sạch, chỉ còn trơ cuống như cây chổi. Đó là bệnh chổi rồng (tiếng Anh gọi là longan witches' broom). Bệnh làm mất hoa, mất trái và dễ lây ra cả vườn. Bài này tổng hợp từ tài liệu khoa học của Trung Quốc, Thái Lan và Úc.
Nhận biết triệu chứng bệnh chổi rồng
Trên chồi và lá
Cành bệnh ra rất nhiều chồi non, lóng ngắn, các chồi chụm lại thành từng túm dày. Nhiều chồi không phát triển hoàn chỉnh được.
Lá non trên chồi bệnh nhỏ, màu xanh nhạt, mép lá cong lại.
Lá già có màu vàng xanh, có đốm vàng loang lổ. Lá bị phồng rộp, méo mó, sau đó khô và rụng.
Trên chùm hoa và trái
Chùm hoa không vươn dài ra được, trông ngắn và rối.
Dấu hiệu đặc trưng nhất là hoa rụng khỏi chùm, chùm hoa trơ lại giống cây chổi.
Hoa không đậu trái, hoặc đậu thì trái nhỏ, lép.
Một khảo sát của Đại học Kasetsart (Thái Lan) ở tỉnh Lamphun còn ghi nhận hạt lấy từ cây bệnh nảy mầm kém hoặc không nảy mầm.
Nguyên nhân: khoa học vẫn chưa thống nhất
Bà con cần biết rõ điều này: tác nhân gây bệnh chổi rồng chưa được giới khoa học xác nhận dứt khoát. Tài liệu phân tích rủi ro của Bộ Nông nghiệp Úc (2003) tổng hợp ba giả thuyết:
Virus: một số nghiên cứu cho rằng do virus, nhưng điều này vẫn còn tranh cãi.
Phytoplasma (sinh vật giống mycoplasma): ở Thái Lan có báo cáo phát hiện, nhưng một nhóm khác kiểm tra bằng PCR không xác nhận được.
Nhện lông nhung (nhện bướu) Eriophyes dimocarpi: nhóm của He và cộng sự (Quảng Đông, 2001) qua điều tra, soi kính hiển vi điện tử, ghép cây và lây nhiễm nhện đã kết luận bệnh do loài nhện này gây ra, không phải virus.
Điều chắc chắn là nhện Eriophyes dimocarpi gắn liền với bệnh: nó chích hút trên chồi, chùm hoa, hoa và cả trái non. Theo nghiên cứu của Feng và cộng sự (2005) ở Trung Quốc, vào mùa xuân nhện di chuyển lên chùm hoa đúng lúc các nhánh cấp 1 của chùm hoa bắt đầu phát triển, mật số tăng dần và đạt đỉnh khi hoa nở rộ. Mỗi năm bệnh lan rộng thêm khoảng 4–5 cây xung quanh.
Bệnh lây lan bằng đường nào?
Theo tài liệu của Úc, bệnh đã được chứng minh lây qua:
Cây giống, mắt ghép, cành chiết: lấy mắt ghép, cành ghép áp hay cành chiết từ cây mẹ bị bệnh thì cây con cũng biểu hiện bệnh. Đây là đường lây nhà vườn chủ động chặn được.
Hạt: cây con mọc từ hạt của cây bệnh có khoảng 2% số cây biểu hiện bệnh.
Côn trùng: trong thí nghiệm, bọ xít nhãn vải (Tessaratoma papillosa) và rầy chổng cánh hại nhãn (Cornegenapsylla sinica) truyền được bệnh.
Dây tơ hồng (Cuscuta campestris) truyền bệnh với tỷ lệ 20–40%.
Riêng việc quệt nhựa cây bệnh lên cây khỏe thì không làm lây bệnh.
Quản lý tổng hợp bệnh chổi rồng
1. Bắt đầu từ cây giống sạch
Chỉ lấy mắt ghép, cành chiết từ cây mẹ khỏe, nhiều năm không có biểu hiện chổi rồng.
Không lấy hạt của cây bệnh để ương gốc ghép.
Mua giống có nguồn gốc rõ ràng, loại bỏ cây có chồi chụm, lá nhỏ xoăn.
2. Cắt tỉa và tiêu hủy bộ phận bệnh
Cắt bỏ chồi bệnh và chùm hoa bệnh, gom ra khỏi vườn tiêu hủy, không vứt lại dưới gốc. Nghiên cứu của Feng và cộng sự cho biết loại bỏ chùm hoa bị nhiễm giúp kiểm soát được nhện. Ở Quảng Đông, chương trình quản lý tổng hợp trên 13 ha (1995–1998) kết hợp cắt bỏ cành, chùm hoa bệnh với phun thuốc trừ nhện lên mầm đã giảm tỷ lệ bệnh ở ba điểm từ 71%, 96% và 73% xuống còn 12%, 3% và 11% vào năm 1997.
3. Phòng trừ nhện đúng thời điểm
Soi đọt non và chùm hoa thường xuyên, nhất là khi chùm hoa bắt đầu phân nhánh.
Trong các thí nghiệm ở Trung Quốc, lưu huỳnh dạng keo được dùng (phối với thuốc trừ nhện khác) phun lên chùm hoa đúng lúc nhện di chuyển, giúp giảm mật số nhện và tăng tỷ lệ đậu trái.
Bà con chỉ dùng thuốc trừ nhện có đăng ký sử dụng trên cây nhãn, pha và phun đúng hướng dẫn trên nhãn, đảm bảo thời gian cách ly.
4. Quản lý côn trùng môi giới và dây tơ hồng
Theo dõi và phòng trừ bọ xít nhãn vải, rầy chổng cánh trên vườn, vì thí nghiệm cho thấy chúng có thể truyền bệnh.
Phát hiện dây tơ hồng thì gỡ bỏ, tiêu hủy sớm, không để chúng bò lan giữa các cây.
Lưu ý
Triệu chứng chồi chụm, lá xoăn cũng có thể do nguyên nhân khác như rầy, sâu hại đọt hay thiếu dinh dưỡng.
Hiện chưa có tài liệu nào cho thấy có thuốc chữa khỏi hẳn cây đã bị chổi rồng nặng. Cây bệnh quá nặng, ra hoa không đậu nhiều năm nên cân nhắc thay thế.
Tóm lại
Chổi rồng nhãn dễ nhận qua chồi chụm, lá nhỏ xoăn, chùm hoa ngắn rụng trơ cuống. Nguyên nhân còn tranh luận, nhưng bệnh chắc chắn lây qua mắt ghép, cành chiết. Cách làm hiệu quả nhất là trồng giống sạch, cắt bỏ tiêu hủy phần bệnh, phòng nhện đúng lúc chùm hoa phân nhánh và quản lý côn trùng môi giới.
Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Bộ Nông nghiệp Úc (Biosecurity Australia) – Draft Import Risk Analysis: Longan and lychee fruit from the People's Republic of China and Thailand (2003); He D.P. và cộng sự – Occurrence, Cause and Control of Longan Witches' Broom in Guangdong, Acta Horticulturae 558 (ISHS, 2001); Feng Q. và cộng sự – Occurrence and Chemical Control of Longan Gall Mites during Panicle Development, Acta Horticulturae 665 (ISHS, 2005); Paradornuwat A. và cộng sự, Đại học Kasetsart – Witches' broom of longan (1993, cơ sở dữ liệu AGRIS – FAO).
Ảnh minh họa: Vinayaraj, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).
Chelate Asia Eriophyes dimocarpi bệnh chổi rồng bệnh chổi rồng nhãn cây giống sạch bệnh cây nhãn kỹ thuật trồng nhãn nhện lông nhung phòng trừ nhện hại sâu bệnh cây ăn trái